De anatomische les

Rembrandt, "de anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp", 1632

Rembrandt was iemand die niet door middel van woorden, van vertellingen datgene heeft uitgedrukt wat hij beseft, maar in beelden.

Rembrandt was 26 jaar toen hij "De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp" schilderde: een groepsportret van de Amsterdamse chirurgijns (artsen). Hij was kort tevoren van Leiden naar Amsterdam verhuisd en dit was zijn eerste grote opdracht. De jonge kunstenaar liet voor het eerst zien wat hij als schilder van groepsportretten in huis had.
Rembrandt gaf de chirurgijns weer bij een anatomische les. De mannen zitten en staan rond een tafel waarop een lijk ligt. Dokter Tulp geeft onderricht. Hij heeft de arm van het lijk opengelegd en houdt met een tang een bundel armspieren omhoog, terwijl hij met zijn andere hand een demonstrerend gebaar maakt.

Maar kijk eens naar de studenten, kijk naar hun houding tijdens deze anatomische les. Kijk naar hun gelaatsuitdrukking en tracht te beleven: wat bezielt deze studenten terwijl ze dit meemaken?

Eén van de studenten zit met zijn neus bijna bovenop de arm waarop sectie wordt verricht. Een ander kijkt er helemaal niet naar – dat is de belangrijkste. Die ziet iets heel anders. Hij kijkt met verbijsterde blik in de verte. Wat ziet hij daar? Het antwoord moet iedereen zelf ontdekken.
In dit schilderij is een wereldhistorisch moment door Rembrandt samengevat. Het bevat twee elementen: aan de ene kant het gericht zijn op het dode lichaam en het streven, door middel van experimenten, het mechanisme van dit dode lichaam te leren kennen; aan de andere kant een heel andere gerichtheid, die alleen maar wordt aangeduid.

Vita activa - Vita contemplativa

Rembrandt, Geleerde in ruimte met wenteltrap, ca. 1632, Louvre Paris

De directe omgeving van de geleerde, de ruimte waarin hij zit, lijkt als een aura zijn psychische binnenwereld te verruimen en te weerspiegelen. De perspectivistische ruimte uit de Renaissance, waarin de lijn benadrukt wordt en waarin bijvoorbeeld Dürer zijn 'melancholie' weergaf heeft plaatsgemaakt voo reen illusie van diepte, waarin vooral met geschilderd licht gewerkt wordt. In het helder naar binnen vallend daglicht en de zwakke schijn van het haardvuur worden geheel rechts het vita contemplativa van de geleerde en het vita activa van een nauwelijks te onderscheiden vrouw die het vuur opstookt, tegenover elkaar geplaatst.

Rembrandts ruimtelijke constructie kan ons aan Leibniz' ruimtebegrip doen denken, dat met dynamische ontplooiing van krachten en met voortdurende tijdelijke overgangen heeft te maken, maar ook aan thesen van zijn tijdgenoot Henry More, die vanuit een spiritueel oogpunt de ruimte als een oneindig leeg continuüm, maar tevens als een zuivere en voortdurende scheppingsdaad opvatte en met God gelijksteld.

Zelfactualisatie

Rembrandt, zelfportret op 34-jarige leeftijd

Zelfactualisatie kan een heel leven in beslag nemen. Sommige grote kunstenaars hebben dat proces op verschillende punten van hun leven in beelden vastgelegd, zoals in deze zelfportretten van Rembrandt. Het ene schilderde hij toen hij 34 jaar was, in een buitengewoon succesvolle periode van zijn leven. Hij zag zich toen als virtuoos renaissanceschilder en grandseigneur. Het andere zelfportret schilderde hij toen hij ongeveer 60 jaar was. Hiermee bevestigde hij zijn identiteit in zijn kunst en portretteerde hij zich als schilder, met in zijn handen het gereedschap van zijn ambacht.

Rembrandt, portret van de kunstenaar