Pelgrim in het landschap

Joachim Patinir, Rust op de vlucht naar Egypte, ca. 1520 Museo del Prado Madrid

De eerste landschappen in de Europese schilderkunst, d.w.z. de eerste schilderijen waarin het landschap de voorstelling domineert, zijn vervaardigd door Joachim Patinir (ca. 1485-1524), die in Antwerpen werkzaam was. Een van zijn hoofdwerken, de Rust op de vlucht naar Egypte in Madrid, laat duidelijk zien dat deze nieuwe vorm van schilderkunst schatplichtig is aan het type devotieschilderij. De zogende moeder Gods neemt hier een belangrijke plaats in de voorstelling in, zij het dat zij niet in een burgerlijk renaissance interieur, maar in een min of meer realistisch landschap is gesitueerd. Over het landschap verspreid zijn verschillend episodes te zien van het deels bijbelse, deels legendarische verhaal van de vlucht naar Egypte. Deze episode uit Jezus' leven, die volgens Mattheüs (2:13-18) plaats greep direct na zijn geboorte, staat in de bijbel in het teken van achtervolging door de soldaten van Herodes, die het kind trachtten te doden, en van de kindermoord in Bethlehem, waar Jezus geboren was. Dienovereenkomstig ziet men rechts op de achtergrond de soldaten huishouden in een Vlaams uitziend dorpje dat Bethlehem voorstelt, en ziet men ook - iets dichterbij - de achtervolgers de weg vragen aan een boer. Links op de achtergrond verbeeldt een tempelachtig bouwsel Egypte, het land waar Jezus, Maria en Jozef hun toevlucht namen. Het van zijn voetstuk tuimelende afgodsbeeld, dat hier in een minuscule scène is weergegeven, is van legendarische oorsprong en houdt een eerbetoon aan Jezus, de 'ware God' in.

Tegelijkertijd is dit verhaal overeenkomstig laat-middeleeuwse literaire bewerkingen van Jezus' levensverhaal, in dit schilderij op het niveau van een meer algemeen geldende waarheid getild: het menselijke leven op aarde is als een pelgrimstocht. Het pelgrimsmotief blijkt allereerst uit de bagage aan de voeten van Maria en uit de typische pelgrimskledij van Jozef, die moeder en kind van links nadert. Maar ook het landschap zelf bevat allerlei details soms zeer klein van afmeting, die in dit licht moeten worden bezien. Om er één te noemen: de slechts met moeite zichtbare burcht hoog in het gebergte links op de achtergrond. Dit motief symboliseert het doel van de levenspelgrimage, het hemelse Jeruzalem, de stad in het hiernamaals waar God voor elke ware levenspelgrim een woning gereed houdt. De ontoegankelijkheid van deze burcht verwijst naar de moeilijkheden die de levenspelgrim op het smalle levenspad te overwinnen heeft, voordat hij hier zijn thuis kan vinden. Voor het overige verbeeldt het landschap, ook in allerlei afzonderlijke details, de zondige wereld waar de levenspelgrimage doorheen voert.

In het realistische uiterlijk van het landschap sluit de voorstelling nauw aan bij de eigen leefwereld van de zestiende-eeuwse beschouwer. Door de grote hoeveelheid kleine details die her en der over het landschap zijn verspreid, kost het de beschouwer een zekere moeite en enige tijd om alle motieven tot in de verre achtergronden te ontwaren en begrijpen. Zo ervaart de beschouwer in de geest en met het oog zelf de moeite die eigen is aan het gaan van de moeilijke levensweg door de wereld.

Regen, stoom en snelheid

Regen, stoom en snelheid,schilderij van William Turner, 1844 London

Turner's visionaire, late landschappen schilderen de elementen als uitdrukking van de verheven en geweldige krachten van de natuur. De mens en zijn werken zijn volledig overgeleverd aan het natuurgeweld, elke poging de loop van de wereld te veranderen is gedoemd te mislukken. Turner's pessimistische wereldbeeld en het tegenover elkaar stellen van natuur en techniek worden in dit schilderij bijzonder duidelijk: stoom en water versluieren de spoorlijn en laten hem als speelbal van de natuur verschijnen. Door de atmosferische oplossing van de dingen ontstaat een diffuse lichtwerking, die de kleur tot eigenlijke betekenisdrager maakt. Het lukt Turner op deze manier een brug te slaan naar het streven naar autonomie van het modernisme.

De gevoelsruimte van het landschap

Twee mannen beschouwen de maan, schilderij van Caspar David Friedrich, 1819-1820, Dresden

Het schilderij toont de natuurervaring als de centrale belevenis van de stadsmens van de 19de eeuw. Het in de Romantiek ontstane verlangen naar stilte, harmonie en verlossing uit een als problematisch ervaren heden wordt uitgedrukt in de op de rug geziene figuren van het schilderij. Door contemplatie van de maan voelen de uitgebeelde personen zich verbonden met het universum. De oneindigheid van de natuur, in de maan gesymboliseerd, en de eindigheid van het menselijk streven, gesymboliseerd in de ontwortelde eik, worden de toeschouwer, al kijkend naar het schilderij, duidelijk gemaakt. In de door mensenhand geschapen schoonheid in de kunst wordt zo de goddelijke schoonheid van de natuur zichtbaar. het landschap als gevoels- en belevingsruimte ontsluit geleidelijk, via het zichtbare, de in de natuur verborgen onzichtbare geheimen. Op deze manier biedt de kunst van de Romantiek door haar subjectieve symboliek de beschouwer een universeel begrip van de wereld.

De zwijgende filosofie

Hsia Kuei: Pure and Remote Views of Mountains and Streams

Hsia Kuei (second half of the twelfth century to the first half of the thirteenth century) was a native of Ch'ien-t'ang (Hangchow). He was a representative court painter of the Southern Sung dynasty together with Ma Yuan and Liang K'ai. This long landscape scroll is an outstanding masterpiece traditionally attributed to Hsia Kuei. Scenes of pure and remote views of mountains and streams undergo diverse changes within the scroll with its transcendent composition and astounding brushwork.

"Poem is a verbal picture, and picture is a silent poem" (Su Tung-p'o)

De traditionele westerse schilderkunst vertelt verhalen, de oude Chinese schilderkunst drukt alleen stilte uit. In deze stilte spreekt niet het gepijnigde ik van de schilder, niet het bijbelse verhaal ... Het chinese landschap stelt bijna niets voor en vraagt eigenlijk geen uitleg. Het wekt alleen een stemming op. En deze vraagt alleen een overgave, niet aan het beeld, maar aan de stemming. Ik kan in feite de stemming zelf niet beschrijven, ik kan me alleen laten stemmen, en misschien kan ik over dit "gestimmt-sein" iets vertellen, al voel ik onophoudend aan dat ik beter zou zwijgen. Opvallend is het sterk reductief, bijna ontbeeldend karakter. Het drukt woordeloos de Zen-filosofie uit. Men moet derhalve niet kijken naar wat er is, maar complementair openstaan voor wat er niet is.